Tristitia moderna - Artur Żywiołek [KSIĄŻKA]

Głównym zamysłem badawczym książki jest próba przedstawienia morfologii wyjątkowego momentu w dziejach modernizmu, jakim była "rewolucyjna" de facto zmiana estetyczna w zakresie "kultury oka" i "kultury ucha", "wizualności" i "fonosystemu" w literaturze. Łaciński termin tristitia (smutek, melancholia) kojarzy się w tym zestawieniu z Tristanem, bohaterem celtyckiej legendy, a tristitia moderna to parafraza określenia "nowa pobożność" (devotio moderna), będącego tytułem dzieła Gerarda Groota. Rozprawa ta zapoczątkowała w przełomowym okresie przejścia od kultury średniowiecza do renesansu "rewolucyjny" ruch społeczno-religijny, propagujący ideały życia wspólnotowego, ubóstwa i miłosierdzia. Intensywnym przekształceniom kulturowych kodów i imaginariów patronował w tym czasie spopularyzowany przez Wagnera mit Tristana i Izoldy. Mit ten nie odnosi się wyłącznie do średniowiecznej opowieści, lecz przede wszystkim oznacza zjawisko, które - zdaniem Denisa de Rougemonta - ów mit "ilustruje i którego wpływ nie przestał się rozprzestrzeniać aż do naszych czasów". Oddziaływanie owego mitu odbywa się z jednej strony poprzez łamanie konwencji i reguł mitycznych, z drugiej zaś ? poprzez "zwielokrotnioną intertekstualność" wyrażającą się w licznych repetycjach, przetworzeniach, wariacjach "na temat", degradacjach pierwotnych (kanonicznych) wersji czy też rozmaitych stylizacjach. "Nowoczesne zasłony melancholii" wyznaczają więc pewien rytm powtórzenia: "regresywnego" (modernizm reaktualizuje archaiczną opowieść) i "progresywnego" (modernizm intensyfikuje awangardowe przemiany estetyczne w muzyce, filozofii, literaturze, filmie, sztuce). Monografia Tristitia moderna to studium najwyższej próby, studium o smutku i melancholii, które zapoczątkowały zmierzch Zachodu pod koniec wieku dziewiętnastego i przeniosły go dalej niż myślano - nie tylko na cały wiek dwudziesty, ale i do dzisiaj. Co ważne: rozważania literackie, muzykologiczne i filozoficzne, jakie zostały w książce przedstawione, są niebywale aktualne i dzisiaj. prof. dr hab. Marian Kisiel